অসমৰ গাঁৱৰ বহু ঘৰত আজিও পুৱা-গধূলি খৰি, শুকান পাত বা গোবৰৰ ঘুঁটাৰে মাটিৰ চৌকাত ৰন্ধা-বঢ়া হয়। চৌকাৰ পৰা ওলোৱা ক’লা ধোঁৱাই পাকঘৰ ভৰাই পেলায়, চকু জ্বলায়, কাহ উঠায়। বাচন-বৰ্তন ক’লা হয়, বেৰ-চাল ছাঁইৰে ভৰি পৰে। আটাইতকৈ বেছি কষ্ট পায় ৰান্ধনী মহিলাসকলে আৰু তেওঁলোকৰ কাষত থকা সৰু ল’ৰা-ছোৱালীয়ে।
এই সমস্যাৰ এটা সহজ আৰু কম খৰচী সমাধান হ’ল উন্নত চৌকা। এই প্ৰবন্ধত উন্নত চৌকা কি, কিয় দৰকাৰ, ইয়াৰ প্ৰকাৰ, নিৰ্মাণৰ সামগ্ৰী, সঠিক ব্যৱহাৰৰ নিয়ম আৰু চৰকাৰী সহায়ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাধাৰণ চৌকাৰ সমস্যা
ৰন্ধা-বঢ়াৰ বাবে তাপ অপৰিহাৰ্য, আৰু এই তাপ আমি ইন্ধন জ্বলাই পাওঁ। কিন্তু সচৰাচৰ ব্যৱহাৰ কৰা চৌকাবোৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে তৈয়াৰ কৰা নহয়। সেয়েহে:
- ইন্ধনৰ তাপৰ বেছিভাগেই চাৰিওফালে বিয়পি নষ্ট হয়, অলপহে পাত্ৰলৈ যায়;
- ৰান্ধিবলৈ বেছি সময় আৰু বেছি খৰি লাগে;
- বাচন-বৰ্তন ছাঁইৰে ক’লা হয়, ঘৰ-দুৱাৰ লেতেৰা হয়;
- প্ৰচুৰ ধোঁৱা আৰু স্বাস্থ্যৰ বাবে ক্ষতিকাৰক গেছ পাকঘৰতে জমা হয়।
ধোঁৱাৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদ
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) মতে, পৃথিৱীৰ প্ৰায় ২১০ কোটি মানুহে এতিয়াও খোলা জুই বা খৰি, কয়লা, কেৰাচিন আদি জ্বলোৱা অদক্ষ চৌকাত ৰান্ধে। ২০২১ চনত এনে ঘৰুৱা বায়ু প্ৰদূষণৰ বাবে বিশ্বজুৰি আনুমানিক ২৯ লাখ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল, যাৰ ভিতৰত পাঁচ বছৰৰ কম বয়সৰ ৩ লাখতকৈ অধিক শিশু আছিল।
পাকঘৰৰ ধোঁৱাৰ সৈতে জড়িত ৰোগসমূহ হ’ল:
- নিউমোনিয়াকে ধৰি শ্বাসযন্ত্ৰৰ সংক্ৰমণ, বিশেষকৈ শিশুৰ;
- দীৰ্ঘস্থায়ী ফুচফুচৰ ৰোগ (COPD);
- হৃদৰোগ আৰু ষ্ট্ৰ’ক;
- হাওঁফাওঁৰ কৰ্কট ৰোগ;
- চকুৰ ৰোগ (যেনে ছানি)।
যিহেতু ঘৰৰ মহিলাসকলেই সাধাৰণতে ৰান্ধে আৰু শিশুসকল তেওঁলোকৰ কাষত থাকে, সেয়েহে এই বিপদ তেওঁলোকৰ বাবেই আটাইতকৈ বেছি।
উন্নত চৌকা কি?
উন্নত চৌকা হ’ল বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ জৰিয়তে উদ্ভাৱন কৰা এনে এবিধ চৌকা, যিয়ে সাধাৰণ চৌকাৰ প্ৰায়বোৰ দোষ দূৰ কৰে। ইয়াৰ গঠন এনেকুৱা যে:
- জুইৰ তাপ যিমান সম্ভৱ পাত্ৰলৈ যায়, চাৰিওফালে নষ্ট নহয়;
- ইন্ধন ভালদৰে জ্বলে, ফলত ধোঁৱা কম হয়;
- চিমনীযুক্ত চৌকাত ধোঁৱা পাকঘৰত জমা নহৈ চিমনীৰে ঘৰৰ বাহিৰলৈ ওলাই যায়।
ভাৰতীয় মানক ব্যুৰোৱে (BIS) উন্নত চৌকাৰ বাবে মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। ইয়াৰ অন্যতম চৰ্ত হ’ল চৌকাটোৰ তাপীয় দক্ষতা অন্ততঃ ২৫ শতাংশ হ’ব লাগিব। সাধাৰণ মাটিৰ চৌকাত ইন্ধনৰ তাপৰ এক সৰু অংশহে কামত লাগে, আনহাতে ভাল উন্নত চৌকাত প্ৰায় ২০ৰ পৰা ৪০ শতাংশ তাপ ৰন্ধাত ব্যৱহাৰ হয়।
উন্নত চৌকাৰ সুবিধাসমূহ
- ইন্ধন ৰাহি হয়। একে পৰিমাণৰ ৰন্ধনত কম খৰি লাগে, ফলত খৰি গোটোৱাৰ কষ্ট আৰু খৰচ দুয়োটা কমে।
- সময় ৰাহি হয়। তাপ ভালদৰে ব্যৱহাৰ হোৱাৰ বাবে ৰন্ধা সোনকালে হয়।
- একেলগে দুটা পাত্ৰত ৰান্ধিব পাৰি। দুমুখীয়া চৌকাত একে জুইতে দুটা পাত্ৰ গৰম হয়।
- ধোঁৱা কমে, স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত হয়। চিমনীযুক্ত চৌকাত ধোঁৱা আৰু ক্ষতিকাৰক গেছ বাহিৰলৈ ওলাই যায়, ফলত পাকঘৰৰ বায়ু বহু পৰিমাণে পৰিষ্কাৰ থাকে আৰু ৰান্ধনী আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষা হয়।
- তাপৰ পৰা সুৰক্ষা। জুই চৌকাৰ ভিতৰত আৱদ্ধ থকাৰ বাবে ৰান্ধনীৰ হাত-মুখত পোনপটীয়াকৈ তাপ নালাগে আৰু পুৰি যোৱাৰ আশংকা কমে।
- পৰিষ্কাৰ ঘৰ। বাচন-বৰ্তন, বেৰ আৰু চাল কম ক’লা হয়।
- বিভিন্ন ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। খৰি, কয়লা, শুকান পাত, বাকলি আদি।
- পৰিৱেশৰ উপকাৰ। কম খৰি লগাৰ অৰ্থ হ’ল কম গছ কটা, যিয়ে বন সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
উন্নত চৌকাৰ প্ৰকাৰ
বিজ্ঞানী আৰু অভিযন্তাসকলে বহু বছৰৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ পিছত সৰু-ডাঙৰ বিভিন্ন আকাৰৰ স্থায়ী আৰু অস্থায়ী উন্নত চৌকাৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰিছে। নিৰ্মাণৰ পদ্ধতি অনুসৰি এইবোৰক তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি:
| প্ৰকাৰ | বিৱৰণ |
|---|---|
| দুমুখীয়া চিমনীযুক্ত স্থায়ী চৌকা | একেলগে দুটা পাত্ৰ; ধোঁৱা চিমনীৰে বাহিৰলৈ যায় |
| একমুখীয়া চিমনীযুক্ত স্থায়ী চৌকা | এটা পাত্ৰ; সৰু পৰিয়ালৰ বাবে উপযোগী |
| দুমুখীয়া চিমনীবিহীন স্থায়ী চৌকা | দুটা পাত্ৰ; ধোঁৱা কম, কিন্তু চিমনী নাই |
| একমুখীয়া চিমনীবিহীন স্থায়ী চৌকা | সৰল আৰু সস্তীয়া |
| লোহাৰ পৰিবহনযোগ্য চৌকা | সহজে এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ নিব পাৰি |
আজিকালি বজাৰত ফৰ্চড ড্ৰাফ্ট (Forced draft) চৌকাও পোৱা যায়, য’ত এটা সৰু পাংখাই জুইত বতাহ দিয়ে। ইয়াত ইন্ধন আৰু ভালদৰে জ্বলে আৰু ধোঁৱা বহুত কম হয়।
অসমত প্ৰচলিত কেইবিধমান আৰ্হি
পূৰ্বৰ চৰকাৰী আঁচনিৰ অধীনত অসমত পৰিয়ালৰ আকাৰ অনুসৰি কেইবিধমান উন্নত চৌকাৰ আৰ্হি প্ৰচলিত হৈছিল:
| আৰ্হি | উপযোগী পৰিয়াল |
|---|---|
| গৃহলক্ষ্মী | ৩-৪ জনীয়া সৰু পৰিয়াল |
| চোহিনী | ৫-৬ জনীয়া পৰিয়াল |
| চুখাদ | ৫-৮ জনীয়া পৰিয়াল |
| আৰাৱলী-ইউ | ১০-১২ জনীয়া ডাঙৰ পৰিয়াল |
| পূৱালী | স্থানীয়ভাৱে প্ৰচলিত আৰ্হি |
নিৰ্মাণৰ সামগ্ৰী আৰু সঁজুলি
স্থায়ী চৌকাৰ বাবে প্ৰধান সামগ্ৰী
- মাটি, বালি, গোবৰ আৰু তুঁহৰ মিশ্ৰণ। মাটিৰ গুণ অনুসৰি এইবোৰৰ অনুপাত সলনি হয়।
- চিমনীৰ বাবে: চিমেণ্টৰ পাইপ বা ধাতুৰ পাইপ (সাধাৰণতে ৩ৰ পৰা ৪ ইঞ্চি ব্যাসৰ), ওপৰত বহুৱাবলৈ কাউল (টুপী) আৰু সংযোগৰ বাবে চকেট।
সাৱধান: চিমনীৰ বাবে এচবেষ্টছৰ (asbestos) পাইপ ব্যৱহাৰ নকৰিব। এচবেষ্টছৰ আঁহে কৰ্কট ৰোগকে ধৰি হাওঁফাওঁৰ গুৰুতৰ ৰোগ ঘটাব পাৰে। ইয়াৰ সলনি চিমেণ্ট বা ধাতুৰ পাইপ ব্যৱহাৰ কৰক।
প্ৰয়োজনীয় সঁজুলি
- কাঠৰ ব্লক বা সাঁচ, নতুবা কাঠৰ তক্তা;
- এখন কোৰ বা বেলচা;
- ৬ ইঞ্চি আৰু ৯ ইঞ্চি দীঘল দুখন জোঙা কটাৰী;
- লোহা কটা কৰত (ফ্ৰেম আৰু ব্লেড)।
প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত মিস্ত্ৰী বা প্ৰশিক্ষকৰ তত্ত্বাৱধানত চৌকা নিৰ্মাণ কৰাটো ভাল। কাৰণ জুইশাল, পাত্ৰ বহুওৱা মুখ আৰু চিমনীৰ জোখ সঠিক নহ’লে চৌকাই ভালদৰে কাম নকৰে।
উন্নত চৌকা বহুওৱা আৰু ব্যৱহাৰৰ সাৱধানতা
বহুওৱাৰ সময়ত
- চৌকা বহুৱাবলৈ এনে ঠাই বাছি লওক যাতে চিমনীটো চাল বা বেৰেদি সহজে বাহিৰলৈ উলিয়াব পাৰি।
- চিমনীটো ঘৰৰ চালৰ পৰা অন্ততঃ ২ ফুট ওপৰলৈ ওলাই থাকিব লাগে, যাতে ধোঁৱা ঘূৰি ঘৰলৈ নাহে।
- চিমনীৰ মূৰত কাউল বহুৱাব লাগে, যাতে বৰষুণৰ পানী আৰু চৰাই-চিৰিকটি ভিতৰলৈ সোমাব নোৱাৰে।
- খেৰৰ চাল হ’লে চিমনীৰ চাৰিওফালে জুই লগাৰ আশংকা নোহোৱাকৈ সুৰক্ষিত ব্যৱস্থা কৰক।
- নতুন চৌকাটো ব্যৱহাৰৰ আগতে সম্পূৰ্ণৰূপে শুকুৱাই লওক।
- শুকুওৱাৰ পিছত অলপ জুই জ্বলাই ধোঁৱা ভালদৰে চিমনীৰে ওলাই গৈছে নে নাই পৰীক্ষা কৰক।
ৰন্ধাৰ সময়ত
- খৰি সদায় সৰু সৰুকৈ কাটি, অলপ অলপকৈ লাহে লাহে ভৰাওক। একেলগে বেছি খৰি দিলে ভালদৰে নজ্বলে আৰু ধোঁৱা বাঢ়ে।
- শুকান খৰিহে ব্যৱহাৰ কৰক। কেঁচা খৰিয়ে বেছি ধোঁৱা কৰে।
- গছৰ শুকান পাত বা বাকলি ব্যৱহাৰ কৰিলে ইন্ধন সোমোৱা মুখখন আংশিকভাৱে বন্ধ কৰি দিয়ক।
- ৰন্ধা পাত্ৰটো চৌকাৰ মুখত ভালদৰে খাপ খাই বহিছে নে নাই চাওক, যাতে পাত্ৰৰ বেছিভাগ অংশতে তাপ লাগে।
- ৰন্ধাৰ সময়ত পাত্ৰত ঢাকনি দিয়ক।
- সম্ভৱ হ’লে প্ৰেছাৰ কুকাৰ ব্যৱহাৰ কৰক। ই সময় আৰু ইন্ধন দুয়োটা ৰাহি কৰে।
- দাইল, মাহজাতীয় খাদ্য আৰু চাউল আগতে পানীত তিয়াই থ’লে কম সময়ত সিজে আৰু ইন্ধনো কম লাগে।
- প্ৰয়োজনতকৈ বেছি পানী নিদিব। বেছি পানী উতলাবলৈ বেছি ইন্ধন লাগে।
ৰন্ধাৰ পিছত
- উন্নত চৌকা ৰন্ধাৰ পিছতো বহু সময় গৰম হৈ থাকে। এই তাপ আহাৰ গৰম ৰখাত বা খৰি শুকুওৱাত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
- জ্বলি থকা এঙাৰবোৰ পানীৰে সেমেকাই ৰাখিলে পিছত পুনৰ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
- জুই নুমুৱাবলৈ চৌকাৰ ভিতৰত পোনপটীয়াকৈ পানী নাঢালিব। হঠাতে ঠাণ্ডা হ’লে মাটিৰ চৌকা ফাটিব পাৰে। জুই লাহে লাহে নিজে নুমাবলৈ দিয়ক।
- চৌকা মচোঁতে মাটি বা গোবৰ-মাটি নালাগে। পানীত তিয়োৱা কাপোৰেৰে মচক।
- সপ্তাহত এবাৰকৈ চিমনী পৰিষ্কাৰ কৰক। জমা হোৱা ছাঁই আৰু কালিয়ে ধোঁৱা ওলোৱাত বাধা দিয়ে।
শিশুৰ সুৰক্ষা
ৰন্ধাৰ সময়ত সৰু ল’ৰা-ছোৱালীক চৌকাৰ পৰা আঁতৰত ৰাখক। সম্ভৱ হ’লে পাকঘৰত খিৰিকি বা ভেণ্টিলেটৰ ৰাখক, যাতে বায়ু চলাচল ভাল হয়।
চৰকাৰী আঁচনি: অতীত আৰু বৰ্তমান
পূৰ্বৰ আঁচনি
ভাৰতত উন্নত চৌকাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে ১৯৮০ৰ দশকত ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নত চৌকা আঁচনি (National Programme on Improved Chulha) আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল:
- খৰিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় গছ-গছনিৰ সংৰক্ষণ আৰু বন ৰক্ষা;
- ঘৰুৱা পৰিৱেশৰ উন্নতি আৰু ৰান্ধনীৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষা;
- গ্ৰামীণ যুৱক-যুৱতীক চৌকা নিৰ্মাণৰ প্ৰশিক্ষণ দি স্ব-নিয়োজনৰ সুবিধা;
- গৱেষণাৰ জৰিয়তে বিভিন্ন ইন্ধনৰ উপযোগী নতুন আৰ্হিৰ উদ্ভাৱন।
এই আঁচনিৰ অধীনত চৌকা নিৰ্মাণত চৰকাৰে অনুদান দিছিল আৰু স্ব-নিয়োজিত কৰ্মীসকলক প্ৰশিক্ষণ দিছিল। পিছলৈ এই কেন্দ্ৰীয় আঁচনি বন্ধ হৈ যায়। ২০০৯ চনত নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয়ে (MNRE) ৰাষ্ট্ৰীয় জৈৱ-ইন্ধন চৌকা পদক্ষেপ (National Biomass Cookstoves Initiative) আৰম্ভ কৰে, য’ত উন্নত আৰু কম ধোঁৱাযুক্ত আধুনিক চৌকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
বৰ্তমানৰ মূল আঁচনি: প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনা
বৰ্তমান চৰকাৰৰ মূল লক্ষ্য হ’ল ঘৰে ঘৰে পৰিষ্কাৰ ইন্ধন, বিশেষকৈ এলপিজি (LPG) গেছ, পৌঁছাই দিয়া। ২০১৬ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী উজ্জ্বলা যোজনাৰ (PMUY) অধীনত দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ মহিলাসকলক বিনামূলীয়া এলপিজি সংযোগ দিয়া হয়। ২০২৫ চনৰ শেষলৈকে এই আঁচনিৰ অধীনত দেশত প্ৰায় ১০.৬ কোটি সংযোগ দিয়া হৈছে।
তথাপি গাঁৱৰ বহু পৰিয়ালে এতিয়াও খৰি ব্যৱহাৰ কৰে, কাৰণ গেছ চিলিণ্ডাৰ পুনৰ ভৰোৱাৰ খৰচ সকলোৰে বাবে সহজ নহয় আৰু খৰি বিনামূলীয়াকৈ পোৱা যায়। এনে পৰিয়ালৰ বাবে উন্নত চৌকা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ মধ্যৱৰ্তী সমাধান। ই ধোঁৱা কমায়, খৰি ৰাহি কৰে আৰু স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত কৰে।
উন্নত চৌকা বা এলপিজি সংযোগৰ বিষয়ে অধিক তথ্যৰ বাবে নিকটৱৰ্তী গেছ বিতৰক, উন্নয়ন খণ্ড কাৰ্যালয়, কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (KVK) বা অসম শক্তি উন্নয়ন সংস্থাৰ (AEDA) সৈতে যোগাযোগ কৰক।
সামৰণি
পাকঘৰৰ ধোঁৱা এটা নীৰৱ বিপদ। ই দিনে দিনে ৰান্ধনী মহিলা আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্য ক্ষয় কৰে। উন্নত চৌকা এই বিপদৰ এক সহজ, সস্তীয়া আৰু বৈজ্ঞানিক সমাধান। ই কম খৰিত, কম সময়ত, কম ধোঁৱাত ৰন্ধা সম্ভৱ কৰে, ঘৰ পৰিষ্কাৰ ৰাখে আৰু বন সংৰক্ষণত অৰিহণা যোগায়।
যিসকলৰ এলপিজি গেছ ব্যৱহাৰৰ সুবিধা আছে, তেওঁলোকে পৰিষ্কাৰ ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰাটোৱেই শ্ৰেয়। কিন্তু যিসকলে এতিয়াও খৰিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, তেওঁলোকৰ বাবে এটা ভালদৰে নিৰ্মিত চিমনীযুক্ত উন্নত চৌকাই পৰিয়ালৰ স্বাস্থ্য আৰু সুখৰ বাবে ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন আনিব পাৰে।
তথ্যসূত্ৰ
- World Health Organization. Household air pollution and health: fact sheet.
- Down To Earth. Smoke in the kitchen (National Biomass Cookstoves Initiative, 2009; BIS efficiency criteria).
- IANS (21 November 2025). Number of poor families getting cheap LPG under Ujjwala scheme rises to 10.6 crore.
- Ministry of New and Renewable Energy. Unnat Chulha Abhiyan programme document.
- Bureau of Indian Standards. IS 13152: Solid biomass chulha — specification.