অসমীয়া নাৰীৰ মুগাৰ মেখেলা-চাদৰ, বিয়াৰ সাজ আৰু বিহুৰ সাজ-পাৰ। মুগা কেৱল এবিধ কাপোৰ নহয়, অসমীয়া জাতিৰ গৌৰৱ আৰু পৰিচয়। মুগাৰ প্ৰাকৃতিক সোণালী ৰং, উজ্জ্বলতা আৰু দীৰ্ঘস্থায়িত্বৰ বাবে ই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান ৰেচমৰ ভিতৰত অন্যতম।
কিন্তু মুগা শিল্পৰ বহু কাম এতিয়াও পুৰণা নিয়মতে চলি আছে। বিশেষকৈ খোলা সিজোৱা আৰু সূতা কটাৰ সময়ত সামান্য ভুল হ’লেও সূতাৰ ৰং, জোৰ আৰু মিহিতা নষ্ট হয়, আৰু বহু সূতা পেলনি যায়। এই প্ৰবন্ধত মুগা খোলা সিজোৱা আৰু সূতা কটাৰ এক পৰীক্ষিত বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
মুগা: অসমৰ সোণালী ৰেচম
মুগা পলুৰ বৈজ্ঞানিক নাম Antheraea assamensis। এই পলু পৃথিৱীৰ ভিতৰত কেৱল ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চলত, মুখ্যতঃ অসমত, পোৱা যায়। সেয়েহে মুগা ৰেচম অসমৰ এক অনন্য সম্পদ।
- খাদ্য-গছ: মুগা পলুৱে মুখ্যতঃ সোম (Persea bombycina) আৰু সোৱালু (Litsea monopetala) গছৰ পাত খায়।
- মুকলিত পালন: এৰী পলুৰ দৰে ঘৰৰ ভিতৰত নহয়, মুগা পলু মুকলি আকাশৰ তলত গছতে পালন কৰা হয়।
- ভৌগোলিক চিহ্ন (GI টেগ): ২০০৭ চনত “অসমৰ মুগা ৰেচম” ভৌগোলিক চিহ্নৰ (Geographical Indication) স্বীকৃতি লাভ কৰে।
- প্ৰাকৃতিক সোণালী ৰং: মুগাৰ ৰং প্ৰাকৃতিক, কোনো ৰং দিব নালাগে। কাপোৰ ধুলে ৰং আৰু উজ্জ্বল হয়।
- দীৰ্ঘস্থায়ী: ভাল মুগাৰ কাপোৰ প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মলৈ টিকি থাকে।
শোৱালকুছি মুগা আৰু পাট কাপোৰ বোৱাৰ বাবে বিখ্যাত, আৰু ইয়াক “প্ৰাচ্যৰ মেনচেষ্টাৰ” বুলিও কোৱা হয়।
মুগা সূতা: ৰীলিং আৰু স্পিনিঙৰ পাৰ্থক্য
এৰী লেটাৰ এটা মূৰ মুকলি থকাৰ বাবে তাৰ পৰা কেৱল সূতা কাটিব (spinning) পাৰি। কিন্তু মুগা খোলা সম্পূৰ্ণ বন্ধ থাকে, আৰু ইয়াৰ পৰা একেডাল দীঘল অবিচ্ছিন্ন আঁহ উলিয়াই ৰীলিং (reeling) কৰিব পাৰি। অসমীয়াত দুয়োটাকে সাধাৰণতে “সূতা কটা” বুলি কোৱা হয়। বৈজ্ঞানিকভাৱে মুগা খোলাৰ পৰা সূতা উলিওৱাটো হ’ল ৰীলিং।
এটা মুগা খোলাৰ আঁহ অতি মিহি। সেয়েহে কেইবাটাও খোলাৰ আঁহ একেলগে লগ লগাই পাক দি এডাল সূতা তৈয়াৰ কৰা হয়।
পলু ওলাই যোৱা বা ফুটা খোলা ৰীলিং কৰিব নোৱাৰি। এনে খোলা আৰু সূতা কটাৰ পিছত বাকী থকা অংশৰ পৰা কাটি (spinning) মুগাৰ “ঝুৰি সূতা” তৈয়াৰ কৰা হয়।
খোলা সিজোৱাৰ উদ্দেশ্য
মুগা খোলাৰ আঁহবোৰ ছেৰিচিন (sericin) নামৰ এবিধ প্ৰাকৃতিক আঠাৰে লাগি থাকে। খাৰ পানীত খোলা সিজালে এই আঠা কোমল হয় আৰু আঁহবোৰ সহজে মেলি অহা হয়। কিন্তু সিজোৱা প্ৰক্ৰিয়া সঠিক নহ’লে:
| ভুল | ফলাফল |
|---|---|
| খাৰ বেছি হ’লে | আঁহ দুৰ্বল হয়, ৰং মলিন হয়, উজ্জ্বলতা কমে |
| খাৰ কম হ’লে | আঠা নোকোমলে, আঁহ সহজে নোলায়, সঘনে ছিগে |
| বেছি সময় সিজালে | খোলা ফাটে বা গলি যায়, আঁহ নষ্ট হয় |
| কম সময় সিজালে | আঁহ মেলিবলৈ টান হয় |
| টানকৈ উতলালে | খোলাৰ গঠন ভাঙি যায় |
| অসমান সংখ্যক খোলাৰে কাটিলে | সূতাৰ মিহিতা সমান নহয় |
| অসমান পাক দিলে | সূতা অসমান আৰু দুৰ্বল হয় |
সঠিক পদ্ধতিত সিজাই নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত সূতা কাটিলে সূতাৰ জোৰ, স্থিতিস্থাপকতা, উজ্জ্বল সোণালী ৰং আৰু মিহিতা অটুট থাকে। বজাৰত উজ্জ্বল সোণালী ৰঙৰ মুগা সূতাৰ চাহিদা আৰু দাম দুয়োটা বেছি।
খোলা সিজোৱাৰ আগতে: খোলা প্ৰস্তুতি
- ভাল খোলা বাছক: ফুটা নোহোৱা, দাগ নথকা, সমান আকাৰৰ খোলা বাছি লওক। বেয়া খোলা বেলেগকৈ ৰাখক।
- স্টিফলিং (খোলাৰ ভিতৰৰ পোক মৰা): খোলাৰ পৰা পখিলা ওলালে খোলা ফুটা হৈ যায় আৰু ৰীলিং কৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে ৰীলিঙৰ বাবে ৰখা খোলাৰ ভিতৰৰ পোক ৰ’দত শুকুৱাই বা ভাপ দি মাৰিব লাগে। এই প্ৰক্ৰিয়াক স্টিফলিং বোলা হয়।
- সংৰক্ষণ: খোলাবোৰ শুকান, বতাহ চলা আৰু এন্দুৰ-পোকমুক্ত ঠাইত ৰাখক। নতুন খোলাৰ পৰা সূতা সহজে ওলায়; পুৰণা খোলা সিজাবলৈ অলপ বেছি খাৰ লাগিব পাৰে।
প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী (এবাৰত ৪০০টা খোলাৰ বাবে)
| সামগ্ৰী | পৰিমাণ |
|---|---|
| মুগা খোলা | ৪০০টা |
| খাৰ (যিকোনো এবিধ) | খোৱা চ’ডা ১৬ গ্ৰাম, নাইবা কলখাৰ ১০০ গ্ৰাম, নাইবা ধানখেৰৰ ছাঁই প্ৰায় ৭০০ গ্ৰাম |
| পানী | ৮ লিটাৰ কোমল পানী (তলত চাওক) |
| টিপল (Teepol) বা তেনে আঁহ পিছল কৰা পদাৰ্থ | ৮ মিলিলিটাৰ (প্ৰায় দুই চাহ চামুচ) |
| ঢাকনিযুক্ত ষ্টেইনলেছ ষ্টীলৰ চচপেন | ২০ লিটাৰ পানী ধৰা |
| থাৰ্মমিটাৰ | এডাল |
| কাঠৰ হেঁতা বা চামুচ | এখন |
| বহল মুখৰ চৰিয়া বা পাত্ৰ | এটা |
| ভাউৰী বা মুগা সূতা কটা মেচিন | এটা |
টোকা: ৮ লিটাৰ পানীত ১৬ গ্ৰাম চ’ডা মানে প্ৰায় ০.২ শতাংশ দ্ৰৱ। বেছি খোলা সিজাব লাগিলে একে অনুপাতত সকলো সামগ্ৰী বঢ়াব লাগে।
খোলা সিজাওঁতে ল’ব লগা সাৱধানতা
১. সমান তাপৰ ধোঁৱাহীন চৌকা
খোলা সিজাবলৈ এনে চৌকা ব্যৱহাৰ কৰক যাতে পাত্ৰৰ সকলো অংশ সমানকৈ তাপ পায় আৰু ধোঁৱা নোলায়। উন্নত চৌকা, গেছৰ চৌকা বা বৈদ্যুতিক হিটাৰ এই কামৰ বাবে ভাল। ধোঁৱাই সূতাৰ ৰং মলিন কৰে আৰু কাম কৰা লোকৰ স্বাস্থ্যৰো ক্ষতি কৰে।
২. এবাৰত মাত্ৰ এবিধ খাৰ
চ’ডা, কলখাৰ বা ধানখেৰৰ ছাঁইৰ ভিতৰত এবাৰত যিকোনো এবিধহে ব্যৱহাৰ কৰক। দুবিধ একেলগে মিহলালে খাৰৰ মাত্ৰা অনুমান কৰিব নোৱাৰি। খোলাবোৰ বেছি ডাঠ বা পুৰণা হ’লে খাৰৰ পৰিমাণ সামান্য বঢ়াব লগা হ’ব পাৰে। প্ৰথমে কেইটামান খোলাত পৰীক্ষা কৰি চোৱাটো ভাল।
৩. কোমল আৰু পৰিষ্কাৰ পানী
অসমৰ বহু ঠাইৰ নলকূপ আৰু দমকলৰ পানীত লো (আইৰন) আৰু অন্যান্য খনিজ লৱণ বেছি থাকে। এনে “খৰা” পানীয়ে খাৰৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি আঠা ভালদৰে গুচাব নোৱাৰে, আৰু লোৱে মুগাৰ সোণালী ৰং মলিন বা দাগযুক্ত কৰে। সেয়েহে:
- বৰষুণৰ পানী, বা পৰিষ্কাৰ, ছাকি লোৱা পুখুৰীৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰক;
- সম্ভৱ হ’লে নলকূপ আৰু দমকলৰ পানী ব্যৱহাৰ নকৰিব;
- পানী লেতেৰা হ’লে ছাকি আৰু থিতাপি লগাই লওক।
৪. টিপল বা প্ৰাকৃতিক পিছলকাৰী
খাৰ পানীৰ সৈতে টিপল ব্যৱহাৰ কৰিলে আঠা সহজে এৰাই যায়, সিজোৱা সময় কমে, আৰু সূতা কাটোঁতে আঁহ পিছল হয়। পৰম্পৰাগতভাৱে জবা ফুলৰ পাত, ঔটেঙাৰ গুটি আৰু কিছুমান স্থানীয় গছৰ পিছল ৰসো এই কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৫. সঠিক উষ্ণতা: টানকৈ নুতলাব
পানী মুকলি পাত্ৰত ১০০° ছেলছিয়াছতকৈ বেছি গৰম নহয়। কিন্তু টানকৈ উতলিলে পানীৰ বুৰবুৰণিয়ে খোলাৰ গঠন ভাঙি পেলায় আৰু খোলা ফাটি যায়। সেয়েহে:
- পানী উতলি অহাৰ পিছত জুই কমাই দিয়ক;
- থাৰ্মমিটাৰৰ সহায়ত উষ্ণতা উতলাৰ ঠিক তলত (লাহে লাহে উতলি থকা অৱস্থাত) ৰাখক;
- টানকৈ উতলি থকা অৱস্থাত বহু সময় নাৰাখিব।
৬. ষ্টেইনলেছ ষ্টীলৰ পাত্ৰ
ষ্টেইনলেছ ষ্টীলে খাৰৰ সৈতে বিক্ৰিয়া নকৰে। এলুমিনিয়াম বা লোৰ পাত্ৰ খাৰৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি সূতাৰ ৰং নষ্ট কৰিব পাৰে।
খোলা সিজোৱা আৰু সূতা কটাৰ পদ্ধতি
প্ৰথম স্তৰ: আগদিনাৰ প্ৰস্তুতি
- খাৰপানী তৈয়াৰ কৰক:
- চ’ডা ব্যৱহাৰ কৰিলে: ৮ লিটাৰ পানীত ১৬ গ্ৰাম চ’ডা ভালদৰে গুলি লওক।
- কলখাৰ বা ধানখেৰৰ ছাঁই ব্যৱহাৰ কৰিলে: সেইখিনি এখন পাতল কাপোৰত বান্ধি ৮ লিটাৰ পানীত তিয়াই ৰাখক। খাৰ পানীত মিহলি হৈ খাৰপানী তৈয়াৰ হ’ব।
- খাৰপানীত ৮ মিলিলিটাৰ টিপল মিহলাওক।
- ৪০০টা খোলা চচপেনটোত সুমুৱাই ৰাতিটো খাৰপানীত তিয়াই ৰাখক। এনে কৰিলে পিছদিনা কম সময়ত খোলা সিজে।
দ্বিতীয় স্তৰ: খোলা সিজোৱা
- পিছদিনা ৰাতিপুৱা চচপেনটো ঢাকনি দি চৌকাত বহুৱাওক।
- প্ৰায় ২০-৩০ মিনিট ধৰি তাপ দিয়ক।
- পানী উতলিবলৈ ধৰিলে জুই কমাই লাহে লাহে উতলি থকা অৱস্থাত ৰাখক।
- প্ৰতি ৫-৬ মিনিটৰ মূৰে মূৰে কাঠৰ হেঁতাৰে খোলাবোৰ লাহেকৈ তল-ওপৰ কৰি দিয়ক, যাতে সকলো খোলা একে সময়তে সমানকৈ সিজে।
- খোলা সিজিল নে নাই চাবলৈ এটা খোলা উলিয়াই ওপৰৰ আৱৰণ লাহেকৈ টানি চাওক। আঁহ সহজে মেলি আহিলে খোলা সিজিছে।
তৃতীয় স্তৰ: সূতা কটাৰ বাবে প্ৰস্তুতি
- চচপেনটো জুইৰ পৰা নমাই খাৰপানীসহ খোলাবোৰ এটা বহল মুখৰ চৰিয়ালৈ ঢালি লওক।
- খোলাৰ ওপৰৰ পাতল আৱৰণ (ফ্লছ) লাহেকৈ গুচাই দিলে সূতাৰ আঁত (আঁহৰ মূৰ) পোৱা যায়।
- চৰিয়াত প্ৰায় ১ লিটাৰ কুহুমীয়া পানী মিহলাই দিয়ক। এনে কৰিলে সূতা কাটোঁতে খোলাবোৰ পানীত ওপঙি থাকে আৰু আঁহ সহজে মেলি আহে।
চতুৰ্থ স্তৰ: সূতা কটা (ৰীলিং)
- ৮-৯টা খোলাৰ আঁহ একেলগে গোটাই হাতৰ আঙুলিৰে পাক দি ভাউৰী বা মুগা সূতা কটা মেচিনত লগাওক।
- ভাউৰী বা মেচিন ঘূৰাই সূতা কাটক। লগতে মন কৰিব:
- সদায় ৮-৯টা খোলাৰ আঁহ সূতাত আহি থকাটো নিশ্চিত কৰক;
- এটা খোলাৰ আঁহ শেষ হ’লে বা ছিগিলে তৎক্ষণাত আন এটা খোলাৰ আঁহ লগ লগাই দিয়ক;
- ভাউৰী বা মেচিন একে বেগত ঘূৰাওক, যাতে পাক সমান হয়।
- এইদৰে সূতাৰ মিহিতা আৰু জোৰ আৰম্ভণিৰ পৰা শেষলৈকে সমান হয়।
- সময়মতে কাটক: সিজোৱা খোলা বহু সময় এৰি থ’লে আঠা পুনৰ টান হয়। সেয়েহে সিজোৱাৰ পিছত সেইদিনাই সূতা কাটি শেষ কৰক।
পঞ্চম স্তৰ: সূতা শুকুওৱা আৰু সংৰক্ষণ
- কটা সূতা ছাঁত, বতাহ চলা ঠাইত শুকুৱাওক। টান ৰ’দত শুকুৱালে ৰং আৰু উজ্জ্বলতা নষ্ট হ’ব পাৰে।
- শুকান সূতা লেচি কৰি পৰিষ্কাৰ, শুকান ঠাইত ৰাখক।
ফলাফল
ওপৰৰ পদ্ধতি মানি চলিলে:
- উজ্জ্বল সোণালী ৰঙৰ সূতা পোৱা যায়;
- সূতাৰ জোৰ আৰু স্থিতিস্থাপকতা অটুট থাকে;
- সূতা মিহি আৰু সমান হয়;
- পেলনি কম হয় আৰু একে সংখ্যক খোলাৰ পৰা বেছি সূতা পোৱা যায়;
- খৰচো কম হয়।
উন্নত সূতা কটা মেচিন
পৰম্পৰাগত ভাউৰীৰ উপৰিও কেন্দ্ৰীয় মুগা-এৰী গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান (CMER&TI) আৰু অন্যান্য প্ৰতিষ্ঠানে উন্নত মুগা ৰীলিং আৰু পাক দিয়া মেচিন উদ্ভাৱন কৰিছে। এইবোৰত কম পৰিশ্ৰমত বেছি আৰু অধিক সমান সূতা পোৱা যায়। কিছুমান মেচিন বিদ্যুৎ বা সৌৰশক্তিৰে চলে। ৰেচম খেতি বিভাগৰ পৰা এনে মেচিনৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু সাহায্যৰ বিষয়ে জানিব পাৰি।
কৰ্মীৰ স্বাস্থ্য আৰু পৰিৱেশ
- সূতা সিজোৱা আৰু কটা ঠাই বতাহ চলা আৰু ধোঁৱামুক্ত হ’ব লাগে। ধোঁৱা আৰু লেতেৰা পৰিৱেশত দীৰ্ঘ সময় কাম কৰিলে উশাহ-নিশাহৰ ৰোগ হ’ব পাৰে।
- দীৰ্ঘ সময় গৰম খাৰপানীত হাত দি থাকিলে ছাল শুকান আৰু ফাটি যাব পাৰে। কামৰ পিছত হাত পৰিষ্কাৰ পানীৰে ধুই তেল বা ক্ৰীম লগাওক।
- পাৰিলে পোহৰ ভাল থকা ঠাইত বহি কাম কৰক, যাতে চকুৰ ওপৰত চাপ নপৰে।
- ব্যৱহৃত খাৰপানী পোনপটীয়াকৈ পুখুৰী, নলা বা নদীত নেপেলাব। ই পানীৰ জীৱৰ ক্ষতি কৰে। ইয়াক মাটিত খান্দি লোৱা গাঁতত পেলাওক, যাতে মাটিয়ে শুহি লয়।
মুগা শিল্পৰ প্ৰত্যাহ্বান আৰু সম্ভাৱনা
মুগা শিল্পই আজি কেইবাটাও প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে, যেনে জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন, প্ৰদূষণ, পলুৰ ৰোগ, খাদ্য-গছৰ অভাৱ, আৰু নকল মুগাৰ বজাৰ। আনহাতে জি আই টেগ, বাঢ়ি অহা দেশী-বিদেশী চাহিদা আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিয়ে এই শিল্পৰ বাবে নতুন সম্ভাৱনা মুকলি কৰিছে।
বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে খোলা সিজোৱা আৰু সূতা কটা হ’লে মুগা সূতাৰ মান বাঢ়ে, পেলনি কমে, আৰু কৃষক আৰু তাঁতীৰ আয় বৃদ্ধি পায়।
সহায় আৰু প্ৰশিক্ষণ
- কেন্দ্ৰীয় মুগা-এৰী গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান (CMER&TI), লাহদৈগড়, যোৰহাট
- অসম চৰকাৰৰ ৰেচম খেতি সঞ্চালকালয় আৰু জিলা ৰেচম খেতি কাৰ্যালয়
- কেন্দ্ৰীয় ৰেচম পৰিষদ (Central Silk Board) আৰু ইয়াৰ আঁচনিসমূহ
- অসম কৃষি বিশ্ববিদ্যালয় আৰু কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ (KVK)
সামৰণি
মুগা অসমৰ সোণালী গৌৰৱ। এই গৌৰৱ অটুট ৰাখিবলৈ পলু পালনৰ পৰা কাপোৰ বোৱালৈকে প্ৰতিটো স্তৰ বৈজ্ঞানিকভাৱে আগবঢ়াই নিয়াটো প্ৰয়োজন। খোলা সিজোৱা আৰু সূতা কটা এই শৃংখলৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগ।
সঠিক পৰিমাণৰ খাৰ, কোমল পানী, টিপলৰ ব্যৱহাৰ, ধোঁৱাহীন সমান তাপ, উষ্ণতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সদায় ৮-৯টা খোলাৰ আঁহেৰে সমানকৈ সূতা কটা। এই কেইটা সৰল নিয়ম মানি চলিলে কম খৰচত উজ্জ্বল সোণালী, মিহি আৰু টনকিয়াল মুগা সূতা পাব পাৰি, যিয়ে মুগা শিল্প আৰু ইয়াৰ লগত জড়িত হাজাৰ হাজাৰ পৰিয়ালৰ জীৱিকা আৰু অধিক সমৃদ্ধ কৰিব।
তথ্যসূত্ৰ
- Central Muga Eri Research and Training Institute (CMER&TI), Lahdoigarh, Jorhat (cmerti.res.in). Muga cocoon cooking and reeling technology.
- Central Silk Board, Ministry of Textiles, Government of India (csb.gov.in).
- Directorate of Sericulture, Government of Assam (sericulture.assam.gov.in).
- Geographical Indications Registry, Government of India (ipindia.gov.in). Muga Silk of Assam, GI registration.