অসমীয়া ঘৰৰ বাৰী-চোতাল চিৰদিনেই সেউজীয়া। পদূলিমুখত শেৱালিৰ সুবাস, পিৰালীৰ কাষত তুলসীৰ ভেটি, গোহালিৰ কাষত বাহকৰ জোপা, পুখুৰীৰ পাৰত মানিমুনি। এইবোৰ আমাৰ জীৱনৰ অংশ। আমাৰ আইতা-ককাসকলে এই গছবোৰ কেৱল সৌন্দৰ্যৰ বাবেই নহয়, দৈনন্দিন জীৱনৰ সৰু-সুৰা অসুখত ব্যৱহাৰৰ বাবেও ৰুইছিল।
আজি ঔষধি গছৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে কাকো নতুনকৈ ক’বৰ প্ৰয়োজন নাই। কিন্তু এই গছবোৰ ঘৰৰ চৌহদত ঠিক কোনখিনি ঠাইত ৰুলে ঘৰখন সুন্দৰ হয়, গছবোৰো ভালদৰে বাঢ়ে, সেই কথা বহুতেই নাজানে। এই প্ৰবন্ধত পদূলি, পিৰালী, চোতাল, পুখুৰীৰ পাৰ, ফুলনি আৰু টাবত কোনবিধ ঔষধি উদ্ভিদ ৰুব পাৰি, তাৰ এক ব্যৱহাৰিক নিৰ্দেশনা দিয়া হৈছে।
ঔষধি উদ্ভিদৰ ঐতিহ্য
ভাৰতত ঔষধি উদ্ভিদৰ ব্যৱহাৰৰ ইতিহাস অতি পুৰণি। ঋগ্বেদত (পণ্ডিতসকলৰ মতে প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৫০০-১২০০) ঔষধি গছ-গছনিৰ উল্লেখ আছে, আৰু অথৰ্ববেদত এইবোৰৰ বহুল বৰ্ণনা পোৱা যায়। পিছলৈ আয়ুৰ্বেদৰ দুখন প্ৰধান গ্ৰন্থ, চৰক সংহিতা আৰু সুশ্ৰুত সংহিতাত, শ শ ঔষধি উদ্ভিদৰ বৰ্ণনা লিপিবদ্ধ কৰা হয়।
অসম আৰু সমগ্ৰ উত্তৰ-পূব ভাৰত পৃথিৱীৰ অন্যতম সমৃদ্ধ জৈৱবৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ অঞ্চল। এই অঞ্চল ইণ্ডো-বাৰ্মা জৈৱবৈচিত্ৰ্য হটস্পটৰ অংশ। অসমৰ হাবি-বননি, বাৰী-চোতালত হাজাৰ হাজাৰ প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ পোৱা যায়, যাৰ বহুতৰে ঔষধি গুণ আছে আৰু বহুতৰে ব্যৱহাৰ খাদ্য হিচাপেও হয়।
আমাৰ বহু পৰম্পৰাগত বনদৰৱৰ গছ ঘৰৰ বাৰীতে নিজে নিজে গজি উঠে। সিহঁতক কেৱল যত্ন লৈ ৰাখিলেই হ’ল। যিবোৰ নাই, সেইবোৰ নাৰ্চাৰীৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি ৰুব পাৰি।
গুৰুত্বপূৰ্ণ সাৱধানবাণী: এই প্ৰবন্ধৰ উদ্দেশ্য ঔষধি গছেৰে ঘৰখন সুন্দৰ কৰা আৰু পৰম্পৰাগত জ্ঞান সংৰক্ষণ কৰা। কোনো গছ ঔষধ হিচাপে নিজে নিজে ব্যৱহাৰ নকৰিব। অসুখ হ’লে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লওক। তলত উল্লেখ কৰা কিছুমান গছ বিষাক্ত, সেইবোৰৰ বিষয়ে পৃথককৈ সাৱধান কৰা হৈছে।
ঘৰৰ চৌহদৰ পৰিকল্পনা: মূল নীতি
অসমৰ পৰম্পৰাগত ঘৰবোৰ সাধাৰণতে দক্ষিণ বা পূবমুৱাকৈ সজা হয়। পৰম্পৰাগত নিয়ম অনুসৰি:
- ওখ গছবোৰ উত্তৰ আৰু পশ্চিম সীমাত ৰুব লাগে, আৰু তাৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে দক্ষিণ-পূবলৈ চাপৰ গছ ৰুব লাগে।
- ঘৰৰ মাজৰ অংশ (চোতাল) মুকলি ৰাখিব লাগে।
এই নিয়মৰ এটা ব্যৱহাৰিক কাৰণো আছে। উত্তৰ-পশ্চিমৰ ওখ গছে শীতকালৰ চেঁচা বতাহ আৰু আবেলিৰ টান ৰ’দ বহু পৰিমাণে আঁতৰায়। আনহাতে দক্ষিণ-পূব মুকলি থাকিলে পুৱাৰ ৰ’দ আৰু বতাহ ঘৰলৈ সহজে সোমায়। পশ্চিমফালে বাঁহ ৰোৱাৰ নিয়মো এই কাৰণতে প্ৰচলিত।
১. পৰিসীমা, পদূলি, পদূলিমুখ আৰু ঢাপ
উত্তৰ-পশ্চিম সীমা: ওখ গছ
ঠাই চাই উত্তৰ-পশ্চিম সীমাত এনে ওখ গছ ৰুব পাৰি: বকুল, অৰ্জুন, জামু, বেল, শিলিখা, ভোমোৰা, থেকেৰা, ঔ-টেঙা, তেঁতেলি আদি। ইয়াৰ ভিতৰফালে মজলীয়া উচ্চতাৰ গছ ৰুব পাৰি, যেনে: কাজি থেকেৰা, নৰসিংহ, ভীমকল, কাচকল, গোলনেমু, মধুৰী, আমিতা আদি।
পূব আৰু দক্ষিণ সীমা: পাতল ছাঁৰ ফুলৰ গছ
পাতল ছাঁ দিয়া আৰু ফুল ফুলা গছ পূব আৰু দক্ষিণ সীমাত ৰুব লাগে, যাতে ঘৰলৈ ৰ’দ বাধা নাপায়। যেনে: সোণাৰু, আমলখি, অশোক, নৰসিংহ, কৰবী, তৰুৱা কদম আদি।
পদূলি আৰু পদূলিমুখ
- পদূলিমুখত শেৱালি আৰু তৰুৱা কদম ৰুলে আৰু ঠাই থাকিলে এজোপা বকুল থাকিলে পদূলিমুখ সুবাসেৰে ভৰি থাকে।
- পদূলিৰ দুয়োফালে জবা আৰু কৰবী ৰুব পাৰি।
- বাটচ’ৰা বা তোৰণ থাকিলে তাত অপৰাজিতা আৰু শতমূল বগাবলৈ দিব পাৰি।
- পদূলিৰ ভিতৰফালে তগৰ আৰু গান্ধবিৰিণা ৰুব পাৰি।
জীৱন্ত বেৰা (হেজ)
সীমাত বঙালী এৰা আৰু সিজু ৰুলে সিহঁতে জেওৰাৰ কাম কৰে। একেদৰে বগা বাহক আৰু তিতা বাহকক চাপৰকৈ কাটি হেজৰ দৰে কৰিব পাৰি।
ঢাপ আৰু সীমাৰ ঠাই
সীমাৰ ঢাপবোৰত এনে গছ ৰুব পাৰি: মাটিকঁঠাল, বেত, আকন, এৰা, নেফাফু, কাঁটা বেঙেনা, ভেকুৰী তিতা, যমলাখুটি, খুদ জলকীয়া, ভোট জলকীয়া, শুকলতি আদি। উত্তৰ-পশ্চিমৰ ভিতৰফালে ওলকচু, দহীকচু আৰু কালমেঘ ৰুব পাৰি।
বগোৱা লতা
চৌহদৰ বেৰা আৰু জেওৰাত গুলঞ্চ, ভেদাইলতা, পুৰৈ আদি বগাবলৈ দিব পাৰি। সাধাৰণ গছ বা তামোল গছত পিপলি বগাবলৈ দিব পাৰি।
গছৰ ডালত কপৌ ফুলৰ দৰে অৰ্কিড ৰাখিলে বহাগৰ বতৰত চৌহদখন অপৰূপ হৈ পৰে।
২. পিৰালী
- পূব আৰু দক্ষিণৰ পিৰালীত নয়নতৰা, ছালকুঁৱৰী আৰু তুলসী ৰুব পাৰি।
- উত্তৰ আৰু পশ্চিমৰ পিৰালীত পিৰালী পালেং, বচ, পদিনা, ব্ৰাহ্মী, মুচন্দৰী আৰু মানিমুনি ভাল হয়। এইবোৰে অলপ ছাঁ আৰু সেমেকা মাটি ভাল পায়।
- দৈনন্দিন পূজা-অৰ্চনাৰ বাবে গোসাঁই ঘৰৰ পিৰালীত তুলসী আৰু নয়নতৰা ৰখাটো সুবিধাজনক।
গোহালিৰ কাষত
গোহালিৰ চাৰিওফালে এডৰামানকৈ গান্ধবিৰিণা, কলীয়া তুলসী আৰু এজোপামান মাখিয়তী ৰখাৰ পৰম্পৰা আছে। লোকবিশ্বাস অনুসৰি এইবোৰৰ গোন্ধে মহ-মাখি আঁতৰাই ৰাখে।
৩. পুখুৰী আৰু পুখুৰীৰ পাৰ
- পুখুৰী থাকিলে পানীত পদুম, ভেট আৰু কলমৌ ৰুব পাৰি।
- পানীৰ কাষৰ সেমেকা ঠাইত হেলেঞ্চা আৰু বচ ভাল হয়।
- পাৰত গান্ধবিৰিণা, তগৰ, জেতুকা, সৰ্পগন্ধা আৰু বন জালুক ৰুব পাৰি। ঠাই চাই কলীয়া কচু আৰু ভৃংগৰাজৰ একোডৰা ৰাখিব পাৰি।
৪. পথ, পদপথ আৰু শাকনি বাৰী
- পদূলিৰে সোমাই অহা পথ বা পদপথৰ দুয়োকাষে ঠাই চাই জবা চাপৰকৈ কাটি ৰাখিব পাৰি।
- পথ ঠেক হ’লে কাষত বিশল্যকৰণী ৰুলে ধুনীয়া দেখি।
- শাকনি বাৰীৰ দাঁতিত এশাৰীমানকৈ হালধি, মৰাণ আদা, হাতীখুতুৰা, ভোট জলকীয়া, মেথি, দোৰোণ আৰু চিৰতা ৰখা ভাল। চেঁচুকৰ ফালে দামডেউকা ৰুব পাৰি।
৫. চোতাল
অসমীয়া ঘৰৰ আগচোতাল আৰু পাছচোতাল দৈনন্দিন জীৱনৰ এক অনন্য অংশ। মাজৰ অংশ মুকলি ৰাখি চোতালৰ, বিশেষকৈ পাছচোতালৰ, দাঁতিত সৰু সৰু তলীত পদিনা, মানধনীয়া, মানিমুনি, পনৌনোৱা, ব্ৰাহ্মী, মুচন্দৰী, বচ, পিৰালী পালেং আৰু তুলসী ৰুলে বৰ সুন্দৰ দেখি।
৬. আচুতীয়া ফুলনি বাৰী
ঘৰৰ আগফালে আচুতীয়াকৈ ফুলনি থাকিলে:
- বাহক, জবা আৰু জেতুকা হেজ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
- সোমাই অহা পথৰ দাঁতিত বিশল্যকৰণী শাৰীকৈ ৰুই কাষে কাষে সৰ্পগন্ধা আৰু গান্ধবিৰিণা দিব পাৰি।
- উত্তৰ সীমাত শেৱালি, তৰুৱা কদম, নৰসিংহ আৰু কৰবী, আৰু পশ্চিমফালে সোণাৰু, মদাৰ আৰু অশোক ৰুব পাৰি।
- পূব-দক্ষিণৰ হেজৰ ভিতৰফালে তগৰ, গোলাপ, জেতুকা, নেফাফু আৰু জবা ৰুব পাৰি।
- মাজৰ অংশত দুবৰি বনৰ এডৰা সেউজীয়া ঘাঁহনি থাকিলে ফুলনিখন বৰ শুৱনি হয়।
- ৰ’দ পৰা শুকান ওখ মাটিত সিজু, আকন আৰু ছালকুঁৱৰী ৰুব লাগে, কাৰণ এইবোৰে পানী জমা হোৱা ঠাই সহ্য কৰিব নোৱাৰে।
- পৰিসীমাৰ ফুলৰ তলীত নয়নতৰা, কেলেণ্ডুলা, দামডেউকা আৰু সৰ্পগন্ধা ৰুব পাৰি।
- বাৰান্দাৰ চিলিঙত বগাবলৈ শতমূল অতি সুন্দৰ লতা। বেৰা আৰু চিলিঙত ভেদাইলতা, পুৰৈ আৰু হাড়জোৰা দিব পাৰি।
৭. টাবৰ ফুলনি
চহৰৰ ঠেক ঘৰ বা ফ্লেটতো টাবত ঔষধি গছ ৰুই এখন সৰু বাগিছা গঢ়িব পাৰি। টাবৰ বাবে উপযোগী ঔষধি গছ হ’ল: ছালকুঁৱৰী, তুলসী, কালমেঘ, শতমূল, বচ, পিৰালী পালেং, বিশল্যকৰণী, গান্ধবিৰিণা, কেলেণ্ডুলা, দামডেউকা, নয়নতৰা, সিজু, দহীকচু, যমলাখুটি আৰু সৰ্পগন্ধা।
টাবত ৰোৱাৰ নিয়ম
- টাব: ৮ৰ পৰা ১০ ইঞ্চি জোখৰ মাটিৰ টাবেই উত্তম। নহ’লে টিন বা কাঠৰ বাকচো ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
- পানী ওলোৱা ফুটা: টাবৰ তলিত এটা ফুটা ৰাখিব লাগে, আৰু তাৰ ওপৰত প্ৰায় ১ ইঞ্চি ভঙা ইটাৰ টুকুৰা দিব লাগে, যাতে বাঢ়তি পানী ওলাই যায়।
- ৰোৱাৰ সময়: কেলেণ্ডুলাৰ দৰে শীতকালীন ফুলৰ গছ ছেপ্টেম্বৰ-অক্টোবৰত, আৰু চিৰসেউজ গছ এপ্ৰিল-মে’ত ৰোৱা ভাল।
মাটিৰ মিশ্ৰণ
| গছৰ প্ৰকাৰ | মাটিৰ মিশ্ৰণ |
|---|---|
| সাধাৰণ ঔষধি গছ | ৪ ভাগ পলসুৱা মাটি, ২ ভাগ পাতসাৰ বা শুকান গোবৰ, ১ ভাগ বালি; প্ৰতি টাবত এচামুচমান হাড়ৰ গুড়ি |
| আকন, সিজু, ছালকুঁৱৰীৰ দৰে শুকান মাটি ভাল পোৱা গছ | ২ ভাগ বালি, ২ ভাগ শুকান গোবৰ, ১ ভাগ পলসুৱা মাটি, ১ ভাগ সৰু শিলগুটি |
প্ৰতিপালন
- সাধাৰণতে পুৱা এবাৰকৈ পানী দিব লাগে। গৰম বতৰত দুবেলা দিয়া ভাল।
- শীতকালত বাৰমাহীয়া গছত পানী কমাই দিব লাগে।
- ঘৰৰ ভিতৰত ৰখা টাববোৰ মাজে মাজে ৰ’দলৈ উলিয়াই দিব লাগে।
- ২-৩ বছৰৰ মূৰে মূৰে টাবৰ মাটি সলাব লাগে। ইয়াৰ বাবে কিছু সময় আগতে ভালদৰে পানী দি টাবৰ দাঁতিয়েদি এখন চুৰি ঘূৰাই দিয়ক। তাৰ পিছত টাবটো ওলোটাই দিলে মাটি গছৰ সৈতে সহজে ওলাই আহে।
চমু তালিকা: কেইবিধমান প্ৰচলিত ঔষধি উদ্ভিদ
| অসমীয়া নাম | বৈজ্ঞানিক নাম | ক’ত ৰুব |
|---|---|---|
| তুলসী | Ocimum tenuiflorum | পিৰালী, চোতাল, টাব |
| ছালকুঁৱৰী | Aloe vera | ৰ’দ পৰা শুকান ঠাই, টাব |
| মানিমুনি | Centella asiatica | সেমেকা ছাঁ, পুখুৰীৰ পাৰ |
| ব্ৰাহ্মী | Bacopa monnieri | সেমেকা ঠাই, পিৰালী |
| কালমেঘ | Andrographis paniculata | বাৰী, টাব |
| বাহক | Justicia adhatoda | হেজ, সীমা |
| শতমূল | Asparagus racemosus | বেৰা, বাৰান্দাৰ চিলিং |
| গুলঞ্চ | Tinospora cordifolia | বেৰা, গছত বগাবলৈ |
| আমলখি | Phyllanthus emblica | পূব-দক্ষিণ সীমা |
| শিলিখা | Terminalia chebula | উত্তৰ-পশ্চিম সীমা |
| ভোমোৰা | Terminalia bellirica | উত্তৰ-পশ্চিম সীমা |
| অৰ্জুন | Terminalia arjuna | উত্তৰ-পশ্চিম সীমা |
| বেল | Aegle marmelos | উত্তৰ-পশ্চিম সীমা |
| অশোক | Saraca asoca | পূব-দক্ষিণ সীমা, ফুলনি |
| শেৱালি | Nyctanthes arbor-tristis | পদূলিমুখ |
| হালধি | Curcuma longa | শাকনি বাৰীৰ দাঁতি |
| ভৃংগৰাজ | Eclipta prostrata | পুখুৰীৰ পাৰ, সেমেকা ঠাই |
| বচ | Acorus calamus | সেমেকা ঠাই, পুখুৰীৰ পাৰ |
| পিপলি | Piper longum | তামোল গছত বগাবলৈ |
| কপৌ ফুল | Rhynchostylis retusa | গছৰ ডাল |
বিষাক্ত গছৰ পৰা সাৱধান
তলৰ গছবোৰ ঘৰ সজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, কিন্তু খালে বা ভুলকৈ ব্যৱহাৰ কৰিলে গুৰুতৰ বিষক্ৰিয়া হ’ব পাৰে:
| গছ | বিপদ |
|---|---|
| ধতুৰা | গুটি আৰু ফুলকে ধৰি গোটেই গছটো অতি বিষাক্ত; খালে প্ৰাণঘাতী হ’ব পাৰে |
| কৰবী | পাত, ফুল আৰু গুটি অতি বিষাক্ত; হৃদযন্ত্ৰত প্ৰভাৱ পেলায় |
| আকন | গছৰ বগা আঠাই ছাল আৰু চকুৰ ক্ষতি কৰে |
| সিজু | আঠাই ছালত জ্বলনি আৰু চকুৰ আঘাত কৰিব পাৰে |
| নয়নতৰা | খালে বিষাক্ত |
সাৱধানতা:
- এই গছবোৰ সৰু ল’ৰা-ছোৱালী আৰু ঘৰচীয়া জীৱ-জন্তুৰ নাগালৰ বাহিৰত ৰুব।
- কটা-চিঙা কৰোঁতে হাতমোজা পিন্ধিব আৰু কামৰ পিছত হাত ধুব।
- যিকোনো গছ চিনাক্ত নকৰাকৈ মুখত নিদিব।
সংৰক্ষণৰ দায়িত্ব
সৰ্পগন্ধা আৰু কপৌ ফুলৰ দৰে বহু ঔষধি গছ আৰু অৰ্কিড অত্যধিক সংগ্ৰহৰ বাবে বনাঞ্চলৰ পৰা কমি আহিছে। সেয়েহে হাবিৰ পৰা গছ উঘালি নানিব। এইবোৰ স্বীকৃত নাৰ্চাৰী, কৃষি বিজ্ঞান কেন্দ্ৰ বা চৰকাৰী উদ্যান বিভাগৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰক।
ঘৰুৱা ঔষধি বাগিছা
উৎসাহী লোকসকলে চৌহদৰ এটা অংশত আচুতীয়াকৈ এখন সৰু ঔষধি বাগিছাও পাতিব পাৰে। ইয়াৰ বাবে এনে ঠাই বাছি লওক যিটো:
- অলপ ওখ, য’ত পানী জমা নহয়;
- দিনৰ কিছু সময় ৰ’দ পায়;
- পানীৰ উৎসৰ ওচৰত।
এনে বাগিছাই ঘৰখন সুন্দৰ কৰাৰ উপৰিও ঔষধি গছৰ মাতৃগছ সংৰক্ষণ কৰে, আৰু চুবুৰীয়া আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মক পুলি আৰু বীজ যোগান ধৰাৰ উৎস হৈ পৰে।
সামৰণি
ঔষধি গছেৰে ভৰা বাৰী-চোতাল অসমীয়া সংস্কৃতিৰ এক অমূল্য ঐতিহ্য। সঠিক ঠাইত সঠিক গছ ৰুলে ঘৰখন সুন্দৰ হয়, চৌহদ সেউজীয়া আৰু শীতল হৈ থাকে, আৰু আমাৰ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞানো জীয়াই থাকে। লগতে বিষাক্ত গছৰ পৰা সাৱধান থাকক আৰু বনৰ দুষ্প্ৰাপ্য গছ সংৰক্ষণত অৰিহণা যোগাওক।
আজিৰ ব্যস্ত জীৱনতো এখন সৰু টাবৰ ফুলনি বা পিৰালীৰ কাষৰ এডৰা তুলসীয়েই আৰম্ভণি হ’ব পাৰে।
তথ্যসূত্ৰ
- National Medicinal Plants Board, Ministry of Ayush, Government of India (nmpb.nic.in). Medicinal plants information and home herbal garden guidance.
- Botanical Survey of India (bsi.gov.in). Plant diversity of India and North-East India.
- Critical Ecosystem Partnership Fund. Indo-Burma Biodiversity Hotspot profile (cepf.net).
- National Poisons Information Centre, AIIMS New Delhi. Information on poisonous plants (Datura, Nerium, Calotropis).